Interview Toerisme Transformeert - Lokale gemeenschappen als partner in toerisme

De majestueuze KVS, de koninklijke Vlaamse schouwburg, is vandaag de plaats van afspraak voor een denkdag in het kader van Toerisme Transformeert. Straks wordt hier nagedacht en uitgewisseld over het toerisme van de toekomst. Nu is het nog rustig. Zonlicht valt gul binnen door de statige ramen van de ruime lobby. Twee vrouwen zitten keuvelend te wachten op de roodvelouren zitbanken. Ze ontvangen me open en stralend.

De Zuid-Afrikaanse Chené Swart is trainer en coach in narratief werk. Ze raakte geïnspireerd door het idee van ‘re-authoring’ en ontwikkelde dit concept in het werken met gemeenschappen en organisaties. Kort gezegd gaat het hierover: mensen geven betekenis aan hun leven en hun leefomgeving door momenten aan elkaar te rijgen tot verhalen die zeggen: zo ben ik, dit is hoe het is. Werk op basis van re-authoring schept een context waarin mensen opnieuw betekenis kunnen geven aan belangrijke momenten in hun leven. De herinneringen aan die ogenblikken worden op een andere manier ingeweven in het weefwerk van hun bestaan. Dat biedt nieuwe mogelijkheden voor conclusies over identiteit, relaties, leefomgeving en toekomst.

Marianne Schapmans is directeur van Steunpunt Vakantieparticipatie bij Toerisme Vlaanderen, met haar dienst brengt ze vakantie naar mensen die het minder goed hebben. Dat is niet het enige wat ze doet: ze maakt ook het verdomhoekje leeg dat is volgestouwd met vooroordelen daaromtrent.

Griet Bouwen is in dat laatste haar partner in crime. Zij noemt zichzelf een verhalenvinder. De verhalen die ze vond bij 'Iedereen verdient vakantie' bleken niet alleen inspirerend voor de betrokkenen zelf maar ook voor hun omgeving en de mensen uit de sector. De webstek ‘Verbind je verhaal’ werd een succes.

Griet BouwenGriet Bouwen

In 2015 liepen deze drie vrouwen elkaar tegen het lijf op een conferentie in Johannesburg. Hun gemeenschappelijke passie kluisterde hen voor het eerst samen aan een tafel, nog vele ontmoetingen zouden volgen. Hun gedeelde passie gaat over de kracht die verhalen hebben om verschuivingen en veranderingen teweeg te brengen, niet alleen bij individuen maar ook in systemen en in de wereld. Voortbouwend op ‘Verbind je verhaal’ werd nu ook een internationaal project geboren: ‘Connect your story.’

Op aangeven van Chené en Griet beslissen we om het gesprek niet in het Engels te doen. In theorie zou het moeten lukken: het Zuid-Afrikaans en het Nederlands liggen dicht bij elkaar. Toch schrik ik een beetje als ik mij voorstel en Chené met een fonkelende blik antwoordt: ‘Lekkerrr!’

Chené Swart

Belichaamde kennis

Wat is ‘re-authoring’ en waarom is het zo’n krachtige methode?

Chené: Re-authoring komt uit de narratieve therapie en die is ontstaan in het midden van de jaren tachtig met David Epston en Michael White. Een van de woorden die zij gebruikten om hun werk te beschrijven van ‘re-authoring’. Het gedachtegoed erachter was dat de hulpverleningsdiensten teveel werkten vanuit labels en te vaak oplossingsgericht te werk gingen. Via ‘re-authoring’ wilden ze in de eerste plaats het auteurschap teruggeven aan de verteller. In de tweede plaats werd het verhaal van de verteller opnieuw in een grotere context geplaatst, niet langer enkel in de beklemmende context van de hulpverlening. 

Re-authoring komt voor mij neer op sociale gerechtigheid, het is belangrijk om tegen iemand te zeggen: jouw verhaal is belangrijk, en de manier waarop je het vertelt met jouw woordenschat en zingeving, is waardevol. David Epston noemt dit “insider knowledges”, hij verwijst daarmee naar het inzicht en de wijsheid die op herinneringen en ervaringen is gebouwd.  Dit soort kennis wordt heel vaak niet belangrijk geacht in onze wereld.

Ik veronderstel dat, los van het feit dat er niet langer wordt voorbijgegaan aan de “insider knowledges”, ook het contact zelf, de uitwisseling, belangrijk is?

Chené: (knikt) In de manier waarop de verbinding tot stand komt, stel je de verteller op als iemand die expert is, in zijn verhaal, in zijn leven. Als er dan iets kan verschuiven in het verhaal, verschuift er iets in die persoon, en daardoor in de groep, en in de samenleving.

Griet: Eigenlijk gaat het om het herstellen van waardigheid. Ik denk dat het daarom is dat ik mijn hart aan ‘re-authoring’ verloren heb. Ik heb opleiding gevolgd bij Chené. Op een zeker moment vertelde ze over ‘waardigheidspraktijken’, toen was het voor mij alsof er een bom viel. Ik ben opgeleid als maatschappelijk werker en heb dus veel achtergrond op het vlak van luisteren naar mensen en handelingsplannen opmaken. Maar door het contact met de ander bewust vorm te geven als een praktijk waarmee je de waardigheid van de persoon kan eren en herstellen, wordt elk handelen in die relatie veel krachtiger.

Vandaag werk ik vooral in organisaties, ik kom er meestal binnen als facilitator. Mijn hart bloedt als ik zie hoe vaak het in organisaties enkel gaat over “getting things done”. Het lijkt wel alsof we in organiseren en samenwerken elkaar zien als een middel om doelen te bereiken, terwijl net ons mens-zijn en onze relaties aan de basis liggen van mooie prestaties. Samenwerken is het wonder van het leven. 

Vaak zijn mensen ontzettend verwonderd om na verloop van tijd te beseffen dat er ontelbare verhalen in hun eigen organisatie leven. Het frappeert mij dat men dikwijls nieuwe mensen binnenbrengt om andere verhalen te horen terwijl die nieuwe verhalen voor het rapen liggen in de eigen organisatie.

Bedoel je dat persoonlijke verhalen iets kunnen teweegbrengen in een werkcontext?

Griet: (knikt) En dat niet alleen voor de mensen die ze delen maar ook tussen mensen onderling. Neem nu bij het traject Toerisme Transformeert. Bij de start hadden we een ontmoeting met 150 mensen uit de sector. We nodigden hen uit om in zorgzame gesprekken met elkaar te ontdekken dat hun persoonlijke reiservaringen bron zijn van bruikbare kennis en wijsheid. Door zelf te reizen, door reizigers te ontvangen, door na te denken, door boeken te lezen, enzovoort, beschikken we over een doorleefde, belichaamde kennis. Daarvan vertrekkend kunnen we kijken naar wat we willen voor de toekomst en wat we kunnen bouwen met de kennis die er is. Het is ook een uitnodiging aan de mensen van sector om hun hele zelf weer mee in hun werk te brengen. Zodat ze zich kunnen herinneren wat de kracht en potentie van reizen is en dat ze dat wonder ook in hun werk kunnen brengen.

Praktijken kunnen veranderen door verhalen

Bij Iedereen verdient vakantie heb je kunnen vaststellen dat het delen van verhalen werkt om dingen in beweging te brengen. Denk je dat het ook ruimer dan sociale rechtvaardigheid kan werken, bijvoorbeeld naar duurzaam reizen toe?

Griet: Ik denk het wel. Verhalen van anderen kunnen ons raken en inspireren. Vanuit die inspiratie beginnen we dan te bedenken welke acties we zelf kunnen ondernemen. Het mooie is: verhalen zijn geen tips en tricks. Het zijn doorleefde ervaringen vol van wijsheid. Verhalen zeggen niet wat je als lezer moet doen, maar nodigen je uit tot reflectie. Van daar af kan een mens besluiten wat belangrijk is en hoe hij of zij wil handelen.

Chené: Door de kracht van re-authoring kan je inderdaad voorbij het punt komen van “o nee, weer iets dat ik moet doen”. De verhalen brengen een groter bewustzijn teweeg, en brengen daardoor meer betekenis dan tips kunnen brengen. Het gaat ook om eigenaarschap. Via een verhaal word je de auteur van een andere manier van in de wereld staan, van een stukje andere wereld. Wat Griet doet in organisaties - en dat is ongelooflijk belangrijk - is zeggen: ‘hier zijn mensen die betekenis hebben, hier zijn mensen die verandering aan het maken zijn.’ De volgende stap is dan om te kijken hoe het netwerk waarin de mensen werken daardoor krachtiger kan gemaakt worden. Belangrijk werk dus wat Griet doet.’ (glimlacht en tikt op het been van Griet)

Kan je een voorbeeld geven, Griet?

Griet: Bijvoorbeeld bij Iedereen verdient vakantie. Door verhalen te delen van mensen die op vakantie zijn kunnen gaan, weet iedereen die daaraan heeft bijgedragen weer waarom hij zijn werk elke dag doet. Het is ook al gebeurd dat er in verhalen wensen werden uitgesproken waardoor er verbindingen konden worden gelegd die voordien niet werden gezien. 

In de zes jaar dat ik dit doe heb ik ontdekt dat het vinden van verhalen, het luisteren en uitschrijven, en het teruggeven, een ongelooflijk empowerend proces is waardoor er in de context werkelijk dingen kunnen verschuiven. Wat vakantie voor mensen in armoede betreft bijvoorbeeld is er een veel ruimer beeld vandaag dan zes jaar geleden toen we met dit project begonnen.

Hoe bedoel je?

Griet: Mensen stellen minder de vraag: 'Is het wel nodig dat mensen in armoede met vakantie kunnen?' Ik merk dat het idee dat iedereen vakantie verdient en nodig heeft, stilaan goede grond vindt in onze samenleving.’

Chené: Ik kan dat bevestigen. Toen ik voor het eerst betrokken was hoorde ik nog opmerkingen als 'alle mensen moeten werken, mensen in armoede hebben geen recht op vakantie', bevoorrecht middenklasse gedachtegoed dus. Als ik nu zie wat er leeft in de teams is dat toch anders. Door de individuele verhalen is er eigenaarschap verschoven. De mensen waarover het gaat zijn meer eigenaar geworden van hun eigen verhaal, het zijn individuen geworden los van de stereotypen.

Is het de bedoeling om bestaande praktijken te veranderen?

Chené: Het is de bedoeling om alternatieve verhalen te lanceren, daarmee bedoel ik verhalen naast de dominantie verhalen. En het is ook de bedoeling om op die manier bestaande structuren uit te dagen. Als we de andersoortige verhalen met elkaar verbinden, zien we ook andersoortige praktijken verschijnen.

Geef eens een voorbeeld.

Griet: Het feit dat er elk jaar toeristische aanbieders bijkomen die korting willen geven aan mensen in armoede is een voorbeeld van de praktijk die verandert.

Toerisme als voertuig voor transformatie

Wat zijn de kansen die je ziet bij het het traject ‘Toerisme transformeert’?

Griet: Toerisme of reizen geeft mensen de gelegenheid om uit hun dagelijks leven te stappen en er vanop een afstand naar te kijken. Je kan je met meer aandacht afvragen: waar draait mijn leven om en waar zou ik willen dat mijn leven om draait. Het is een vraag die vaak op de achtergrond aanwezig is maar die in gewone omstandigheden niet op de voorgrond geraakt. Maar als er een koppeling tot stand komt met een nieuwe omgeving, met schoonheid, met onverwachte dingen, kunnen er dingen gaan schuiven waarvan we dachten dat ze vastlagen. Er kan een fundamentele bijsturing komen of zelfs een totaal andere richting. Zelf ervaar ik dat elke vakantie opnieuw. Het is een transformatie die aan de kiem ligt van met meer aandacht leven, met meer oog voor kwaliteit van de relaties in ons gezin etc. Heel veel van die dingen ontstaan volgens mij op vakantie.

Zijn er nog andere kansen voor transformatie door reizen?

Griet: Reizen of reizigers ontvangen kan de kiem zijn van gemeenschapsontwikkeling. Of net niet en dan is die pijnlijke vaststelling ook een potentiële motor. Ik kom bijvoorbeeld net terug van Rome en daar maakte ik voor het eerst kennis met overtoerisme in de praktijk. Je kunt niet anders dan daar beleid rond voeren, want toerisme in die proporties kan de lokale gemeenschap vernietigen in plaats van laten bloeien.

Iets om zorg voor te dragen in Vlaanderen?

Griet: We kunnen er in elk geval iets van leren. We hebben nog zoveel prachtige plekken in Vlaanderen en gemeenschappen die nog niet kapot zijn, maar tegelijkertijd is het de verwachting dat de toeristenaantallen stijgen en zullen blijven stijgen. Niet alleen dat is een gegeven, we zien ook een groeiend bewustzijn bij de gemeenschappen: ze willen betrokken zijn bij wat er in hun leefomgeving gebeurt. Toerisme kan volgens mij een hefboom zijn om gemeenschappen sterker te maken.

Hoezo?

Griet: Toerisme kan dingen uitlokken op het vlak van gastvrijheid, kan meer openheid teweeg brengen op het vlak van diversiteit. Als we met reizigers in contact komen spreken we bijvoorbeeld Engels. Ik zie dat in mijn dorp. Als ik er met Chené op café ga doet iedereen zijn best om een paar woorden Engels tegen haar te spreken. Ik denk dat er - door geconfronteerd te worden met reizigers en door gastvrij te leren zijn met reizigers - iets in de gemeenschapszin kan veranderen in positieve zin. Als toerisme niet alleen gezien wordt als een sector met economisch belang natuurlijk, maar ook als een sector van belang op het vlak van community-ontwikkeling.

Het wakker maken van gastvrijheid

Chené: Er is nog iets dat heel belangrijk is op het vlak van transformatie, namelijk om de dingen te benoemen. In 2017 zijn we voor het eerst aan de slag gegaan met mensen van Toerisme Vlaanderen, we vroegen toen aan hen: “welk reismoment heeft op een kleine of grote manier iets in je leven veranderd?” Dit is wat ik op basis van de verhalen vaststelde: als je reist kijk je anders naar jezelf, naar anderen en naar de wereld. Toerisme is dus op zichzelf een potentieel voertuig voor transformatie. Maar wat wel erg belangrijk is daarbij is dit: als je terugkomt van reis weet je ergens in je lichaam dat er iets is verschoven maar als niemand er naar vraagt, als je er met niemand kan over praten, als de transformatie dus niet wordt gedocumenteerd, blijft die eigenlijk gedeeltelijk onbenoemd. De wijsheid van de transformatie moet benoemd worden om door te kunnen werken. We leven niet in een wereld waar er automatisch belangstelling is voor wat er in mensen omgaat. Griet bijvoorbeeld vraagt aan de mensen die van reis terugkomen: “Hoe is het geweest? Vertel eens over je reis.” Ze verrast mensen met vragen en helpt op die manier om de wijsheid van de transformatie te benoemen.

Het gaat er dus om de wijsheid van de transformatie, die is op gang gebracht door de reis, bloot te leggen?

Griet: Niet alleen bloot te leggen. Door te luisteren en te bevragen ontstaat de transformatie ook in vele gevallen…

Chené: Dat klopt, het komt dan aan de oppervlakte, het wordt zichtbaar. Als we mensen laten vertellen over wat hen transformeert, vertellen ze over anders kijken naar zichzelf en de wereld, over anders doen en over anders zijn. 

Terug naar de eerste denktank. Er waren 150 mensen werden uitgenodigd om momenten te benoemen in hun eigen reiservaringen die betekenisvol waren geweest. Er werd in kleine groepjes samengewerkt, telkens met vreemdelingen...’ 

Vreemdelingen?

Griet: (grinnikt) Chené bedoelt: met mensen die je eerder nog niet kende. Ja, bij ons heeft dat woord een heel andere lading gekregen. Ik begeleidde eens een groepje jongeren volgens de re-authoringtechniek en had onbewust een stuk van de woordenschat van Chené overgenomen. Ik zei bij het begin van de dag ‘zoek een vreemdeling’, ik zag een siddering door een deel van de groep gaan. Wat zegt ze nu? Maar wat vervolgens gebeurde was interessant: door uit te leggen wat ik met het woord ‘vreemdeling’ bedoelde - namelijk iemand die je nog niet kent - verschoof de betekenis van het woord en kon iedereen er mee aan de slag.

Chené: (glimlacht) Wat ik wou zeggen is dit: ik heb in de loop van het traject gezien dat het woord ‘transformatie’ terug is ontdekt, het wordt opnieuw geleefd. Het was een beetje een opgebruikt woord geworden, het woord duurzaamheid heeft trouwens hetzelfde probleem. Maar als we beginnen onze eigen verhalen te weven in dat woord “transformatie”, krijgt het weer leven. 

Wat ik ook heb gezien bij de groep is dat mensen herontdekken dat lokale gemeenschappen gastvrij zijn. Hun eigen gastvrijheid was onzichtbaar geworden maar door nieuwe verhalen te brengen, te weven in de grotere verhalen, wordt hun eigen gastvrijheid weer zichtbaar. Als je je opstelt als een verhalenverteller word je een actieve deelnemer en kijk je anders.

Je bedoelt dat je eigen gastvrijheid weer wakker wordt gemaakt?

Chené: Het is er hoor, maar doordat het niet wordt benoemd en er niet over wordt gereflecteerd, worden de verhalen die er zijn, kleiner. Deze benaderingen helpen om de verhalen groter te maken zonder dat de ene zich beter voelt dan de andere.

Je kan denken: dit is nu eenmaal hoe het is, wat kan er dan nog transformeren? Maar als transformatie op gang wordt gebracht door verhalen te vertellen kunnen de vooronderstellingen rond verandering worden uitgedaagd, op kleine en grote manieren. 

Voor mij was het een echt inzicht in dit traject om te zien dat gastvrijheid een poort tot transformatie kan zijn. Ik zag het nooit vergeten: een persoon vertelde een verhaal van een reis in Thailand. Hij was in de problemen geraakt met een platte band en plots verscheen er een lokaal iemand die hulp bood. Hij zei dat hij nu, vele jaren later, als hij van de trein stapt, nog altijd rondkijkt op het perron om te zien of er een vreemdeling is die hulp nodig heeft, bijvoorbeeld om een aansluiting te vinden. Dat soort verhalen blijft mij bij: gastvrijheid kan een poort zijn tot transformatie, tot een andere praktijk. En de praktijk van gastvrijheid zit in alle culturen, het is de gemene deler van alle contexten en alle gemeenschappen. Het is een oerpraktijk.

Chené Swart

Niet sturen maar verbinden

Wat zijn kansen op het vlak van het toerisme van de toekomst?

Chené: De koppeling van gastvrijheid aan transformatie is alleszins een makkelijke kans. Het is iets dat al bestaat, het moet enkel terug worden blootgelegd. Als mensen de verhalen horen over de transformatie die plaatsgrijpt door vriendelijk contact, doordat mensen hulp bieden, is dat een makkelijke stap.

Griet: Ik denk ook aan dit: eender wie, die eender waar woont, kan partner zijn in de toeristische sector. Dat is een heel grote kans. Het gaat er niet alleen om om verder te professionaliseren, maar ook om een beleid te voeren waarin alle energie die mensen voelen om gastvrij te willen zijn, wordt ondersteund. Dat er een platform wordt gemaakt zodat mensen verbindingen kunnen leggen. Daarmee bedoel ik niet dat ze verbonden moeten worden door het beleid maar eerder dat er wordt gefaciliteerd zodat verbindingen kunnen ontstaan.

Dat lijkt mij een grote shift, nu is er vooral een economisch beleid op vlak van toerisme.

Griet: Het is een megashift. Ik geef een voorbeeld uit mijn eigen gemeenschap: mijn man heeft samen met een paar vrienden een biertje op de wereld gezet. Het Jazz Bilzen Bier. Er zit veel potentieel in: om het te verbinden met het toerisme in de regio, om het te verbinden met de tentoonstelling in Bokrijk rond Jazz Bilzen, om het te verbinden met een chocolademaker in de buurt, noem maar op. Volgens mij moet de overheid hier niet steunen door te zeggen: schrijf een project uit en we geven je subsidie. Wat nodig is is dat lokale initiatiefnemers het gevoel krijgen dat hun project er mag zijn, dat het wordt gesteund door het lokaal beleid en dat er mensen zijn die de initiatieven helpen verbinden met andere initiatieven. Niet sturen dus maar mogelijk maken. Een toeristisch beleid zou volgens mij een uitnodigend beleid kunnen worden. Dan zouden er geweldige dingen kunnen gebeuren. Ik denk dat dit een grote kans is, het potentieel ligt er gewoon. De gemiddelde Vlaming is erg trots op de plek waar hij woont, hij kent de mooie plekjes, hij heeft zijn hart verloren in zijn eigen dorp of stad.

En die lokale initiatieven ondersteunen volgens jou de gemeenschapsopbouw, eerder dan initiatieven waarmee men zijn brood verdient? 

Griet: Dat zijn verschillende belangen die allemaal samenkomen in één verhaal. Het is aan de bewoners om te begrijpen dat er ook anderen zijn die er hun brood mee verdienen. Die belangen hoeven niet tegengesteld aan elkaar te zijn. Het vraagt om een beleid dat niet alleen gebaseerd is op het marketingdenken, maar om een beleid dat lokale besturen inspireert of leert om de gemeenschappen lokaal op te bouwen rond toerisme.

Denk je niet dat veel bestaande toeristische initiatieven zich bedreigd zullen voelen hierdoor?

Griet: Dat weet ik niet. Ze kunnen zich ook net ondersteund voelen. Dat heeft alles te maken met hoe vroeg in het proces ze betrokken worden. Hoe vroeger in het proces er verhalen worden uitgewisseld, hoe meer gemeenschappelijke grond er ontstaat waar niemand zich bedreigd moet voelen. Dan ontstaat er een sfeer van: wij samen kunnen - elk met onze deskundigheid - reizigers een topervaring bieden.

Chené: Als je mij vraagt naar de kansen op het vlak van het toerisme van de toekomst, dan denk ik: toerisme is een deel van een grotere transformatie in de wereld. Het is terugkomen bij de verbinding met elkaar, terugkomen bij de verbinding met de aarde. Dan wordt toerisme terug deelnemend burgerschap.

Wauw, dat is geen klein bier.

Chené: (lacht) We have a dream. 

Nog een laatste vraag. Wat zijn volgens jou de vragen die de mensen die aan het toerisme van de toekomst werken, moeten krijgen?

Chené: Hoe denk je over je eigen plek in de wereld? Hoe denk je over verandering? Hoe denk je over gemeenschappen?

Griet: Het eerste dat bij mij opkomt is: waar ben je bang voor? En wat heb je nodig om die angst te kunnen loslaten?

(even denken de vrouwen nog na. En dan veert Chené op en komt ze op het puntje van de rode bank zitten)

Chené: Ik heb nog een heel belangrijke vraag om mee te geven: welke geschenken breng je aan onze wereld?

Wat later zit ik op de trein naar huis. Ik blader in het boekje dat ik meekreeg van Chené en Griet, een kleinood dat ze maakten samen met Marianne Schapmans. Verbind je verhaal/Connect your story. Het gaat over verhalenwevers, en de ingrediënten en transgrediënten waarmee ze werken. De transgrediënten zijn de dingen die niet in het recept staan, de liefde die je omroert in de pot. De geschenken die je geeft zijn de dingen die je deelt vanuit een bewogen hart. Een bewogen hart, lees ik, is een hart dat klaar is om geraakt te worden, een hart dat dat open staat voor schoonheid, waardigheid, levendigheid en eer. 

Eva De Groote in opdracht van 'Handelsreizigers in ideeën' in het kader van Toerisme Transformeert.

Lees meer interviews met experten in het kader van Toerisme Transformeert.