Interview Toerisme Transformeert - Reis om je te verwonderen, niet als consument

Barbara Janssens is coördinator van Netwerk Bewust Verbruiken, een job die ze ook volop leeft buiten de werkuren. Daarnaast is ze stevig fietsgek. Vorig jaar trapte ze met haar man en twee jonge kinderen van Thailand naar Japan, goed voor meer dan 3000 kilometer fietsplezier.

Ik zoek Barbara Janssens op in haar rijhuis in Gent op een natte dag in mei. Achter de keuken ligt een kleine stadstuin met een intrigerend gat in de muur. ‘De kinderen zijn goede maatjes met de kinderen van de buren,’ zegt Barbara als ze me nieuwsgierig ziet kijken, ‘dus kapten we een gat in de muur zodat ze samen kunnen spelen.’ De toon is gezet: Barbara sloopt graag muurtjes. 

Tijd

Vertel eens over de organisatie die je runt: Netwerk Bewust Verbruiken.

Netwerk Bewust Verbruiken is twintig jaar geleden ontstaan vanuit een overlap van milieubewegingen en noord-zuidbewegingen. De plek waar die bewegingen elkaar vonden was bij de consument: bio-appelen en fairtradebananen dus. (glimlacht

Het is een socio-culturele organisatie, een netwerk van verschillende lidorganisaties, die mensen wil aanzetten om duurzaam te consumeren. De laatste jaren ligt de focus daarbij vooral op minder consumeren. Simpel gesteld: duurzaam leven is eenvoudiger leven. Het idee is dus niet langer: hoe kan je zo duurzaam mogelijk kopen maar hoe kan je zo duurzaam mogelijk je leven inrichten. Bijvoorbeeld door minder te werken en bewust te kiezen voor dingen die je echt gelukkig maken, door kwalitatieve kleren of tweedehandskledij te kopen in plaats van fast fashion, door tijd te nemen om van plek naar plek te reizen in plaats van continue in de rush te zitten.

Het lijkt erop dat je werk naadloos aansluit op je leven?

Duurzaamheid is inderdaad iets dat mij altijd al heeft beziggehouden. Het is nochtans niet zo dat ik het echt van thuis heb meegekregen. Wel was ik als jongere lid van JNM, de Jeugdbond voor Natuur en Milieu, en was ik al vroeg actief op het vlak van milieubescherming. Ik had een enorme interesse voor de natuur en ging dan ook biologie studeren. Een tijdlang heb ik in biolandbouw gewerkt, daarna ook in de privéwereld, maar mijn hart lag uiteindelijk toch bij het engagement. Dus ja: ook in mijn privéleven tracht ik zoveel mogelijk duurzame keuzes te maken.

Dat woord ‘duurzaam’ blijft een moeilijke term in vele sferen, het draagt een lading van geitenwollensokken en schrikt heel wat mensen af. 

Ik denk dat het klopt dat het woord veel ladingen draagt: voor veel mensen is het politiek getint, of betekent het dat je allerlei dingen niet meer mag… Ik vind het eerlijk gezegd zelf ook een beetje een lastig woord, maar ik vind er niet meteen een ander. (glimlacht) We verschuiven hierover trouwens de focus binnen Netwerk Bewust Verbruiken: door niet zozeer te vertrekken vanuit duurzaamheidsdenken maar door het om te keren. We vertrekken van: wat doet er eigenlijk echt toe in een mensenleven. We stellen vast dat je dan makkelijk uitkomt bij minder en kwalitatiever, en dan ben je automatisch meer duurzaam bezig. Je kan een tesla auto kopen en in een villa wonen die passief gebouwd is maar je kan ook in een klein huisje in de stad gaan wonen.

Je bent misbaar

Vorig jaar trok je met je gezin per fiets van Thailand naar Japan. Deed je dat omdat je op een andere manier wou reizen?

Vroeger gingen we graag met de fiets op reis, tent en rugzak achterop. Toen we kinderen kregen waren we ineens meer aan de auto gebonden, we vonden het echter niet zo fijn om met de auto te reizen: zoon en dochter achteraan vastgegespt, geen echt contact met de mensen op de plekken waar je doorrijdt... Een paar jaar geleden ondernamen we voor het eerst een langere fietstocht met de kinderen, ze waren toen drie en vijf. We trokken naar Berlijn met de fiets en we kregen echt de smaak van slow travel te pakken. We vertrokken in België om twee weken later in Berlijn aan te komen. Het was een hele leuke ervaring om elke dag onderweg te zijn, om het landschap te zien veranderen en unieke contacten te hebben onderweg. Maar wat ik misschien nog het fijnste vond was de intimiteit met de kinderen. We fietsten elk met een kind achterop en zaten op die manier letterlijk en figuurlijk heel dicht op elkaar.

Het is toch ook een stevige sportieve prestatie.

Ja, da’s waar maar voor mij is dat echt vakantie. Ik heb een zittende job, ik vertoef vaak binnen achter een bureau. Tijdens mijn vakantie heb ik er echt nood aan om te bewegen en om buiten te zijn. We hadden eerder wel geprobeerd om met de kinderen te gaan wandelen op reis maar dan heb je toch snel gezeur. Dit echter vonden ze erg leuk.

En dan trokken jullie naar Thailand.

Niet meteen. We hadden wel de fietskriebel met de kinderen te pakken en droomden van een groter plan maar zoals altijd staat er heel wat tussen droom en daad, het kwam er niet van. Toen gebeurde er iets dramatisch: een vriend van ons verongelukte. Hij werd omver gereden en liet een vrouw en drie jonge kinderen achter. Het zorgde voor een klikmoment: niet meer dromen en uitstellen maar doen. Die week trok ik naar de directrice op school om voor te leggen dat we voor een langere periode met de kinderen weg wilden.

Hoe kozen jullie de bestemming? 

Eerst wilden we in Europa reizen, we proberen immers zoveel mogelijk het vliegen te vermijden, plus: er is meer dan genoeg te ontdekken hier. We dachten aan Tsjechië en Bulgarije. Het waren uiteindelijk eerder praktische redenen die ons aan Azië deden denken. Het was immers handig om naar een bestemming te trekken waar we geen tent zouden moeten meezeulen, waar we amper kleren als bagage zouden nodig hebben. Zuid-Oost Azië is warm van klimaat en goedkoop om te overnachten. We hebben de knoop doorgehakt en dan zo’n beetje lukraak geboekt om te vliegen op Bangkok en vijf maanden later terug te keren vanuit Tokyo.

Toch wel een redelijk wild plan?

Redelijk wild maar ook best wel doenbaar hoor. Er zijn echt veel mogelijkheden om te reizen met de fiets op trein en bus bijvoorbeeld, mocht dat nodig zijn geweest. Hetgene we meer dan eens hebben gedacht onderweg is: waarom doen mensen dit niet meer? Het is zo deugddoend om een langere tijd weg te zijn van alles. Ik doe mijn werk ongelooflijk graag maar je bent toch steeds aan het rushen, hetzelfde wat betreft de schoolsleur met de kinderen. Bewust halt houden en eruit stappen, vaststellen dat je misbaar bent, dat je kan weggaan en terugkeren, dat is werkelijk een onbetaalbare ervaring. Ik heb er ontzettend veel energie uitgehaald en de kinderen hebben een enorme sprong in hun ontwikkeling gemaakt. Onze dochter bijvoorbeeld was een heel timide meisje, ze is veel weerbaarder geworden.

Barbara Janssens in Japan

Reizen is geven

Ik moet denken aan een boekje over reizen van Ap Dijksterhuis, een Nederlandse psycholoog. (ik haal een aantal quotes over reizen uit) Hij stelt dat reizen inspiratie en creativiteit aanreikt, dat het vooroordelen onderuit haalt, dat het ons brein soepel houdt. Heb jij bepaalde inzichten overgehouden aan je reis?

Wat ik vooral heb opgestoken is dit: het is allemaal niet zo moeilijk. Je ontmoet overal mensen die openstaan voor ontmoeting. Wij hebben ons op elke plek ontzettend welkom gevoeld. Zeker met de kinderen. Een kind is voor mensen heel openend. In die vijf maanden dat we dwars door Azië zijn gereden hebben we geen enkele slechte ervaring gehad. Behalve misschien in het begin in Bangkok - waar men je wel probeert op te lichten - maar dat was het dan ook. 

China vond ik heel verrassend. Ik had een beetje een negatief beeld over China, misschien omdat we het vooral kennen van het fenomeen ‘brol uit China’. Maar het was er zo verrijkend! Een man kwam er met een uitspraak van Confucius aanzetten: het is beter één mijl te reizen dan om duizend boeken te lezen. Dat vond ik mooi! Ik stak er uit op dat het belangrijk is in het leven om openheid van geest te hebben en daar is reizen heel prikkelend voor.

Eens je terug was, heb je je verdiept in het compenseren van de gevlogen kilometers.

Tja, walk the talk, nietwaar. Ik probeer normaal gezien het vliegen te vermijden en nu hadden we toch maar even stevig wat CO2-uitstoot veroorzaakt. Mijn volgende reis ging naar Lapland en die hebben we helemaal over land gemaakt, ook een klein avontuur! Iedereen moet natuurlijk voor zichzelf de afweging maken. Wel vind ik dat de keuze om voor openbaar vervoer te kiezen een stuk makkelijker zou moeten zijn. Dat is echt iets waar beleidsmakers volgens mij moeten op inzetten. Nu is het gewoon vaak niet alleen een stuk makkelijker maar ook veel goedkoper om het vliegtuig te nemen. Daar schuilt trouwens een gevaar in voor bewuste mensen. Omdat ze autodelen en in de stad wonen denken ze dat er wel een vliegtuigreisje vanaf kan maar de impact van vliegverkeer is enorm.

Je moet natuurlijk op een heel andere manier met tijd omgaan als je niet met het vliegtuig reist.

Dat klopt, de sleutel is om de tijd die je doorbrengt om op je bestemming te geraken, als de reis te zien. Ik ging bijvoorbeeld niet naar Berlijn om er zo snel mogelijk te geraken en daar allerlei dingen te doen. Ik nam de tijd om er te geraken en beleefde allerlei avonturen onderweg.

Volgens toerisme-experte Anna Pollock is de sleutel van het toerisme van de toekomst het idee van de florerende bestemming waarbij er een meerwaarde wordt gecreëerd voor alle betrokkenen. Wat denk je daarvan?

Als je ergens naartoe gaat en dat heeft een negatieve impact op mensen of op de omgeving, dan lijkt mij dat eerlijk gezegd absurd. Reizen is niet alleen maar opnemen, het is ook geven. Het is je verwonderen en leren. Ik moet opnieuw denken aan China, ik leerde er heel wat. Er is heel veel inlands toerisme in China. Hier hebben wij een negatief beeld over de busladingen Chinezen die aankomen en ‘en masse’ van monument naar monument trekken. Maar daar zag ik: Chinezen doen alles in groep. ‘s Morgens doen ze samen gymnastiek voor ze aan het werk beginnen, ‘s avonds dansen ze samen op straat. Ook als ze reizen doen ze dat dus in groep. Individueel reizen wordt er als iets raars gezien.

Volhoudbaarheid

Denk je aan bepaalde best practises op vlak van anders reizen? 

Ken je BeWelcome? Dat is een toeristennetwerk, een beetje zoals Couchsurfing. Couchsurfing is vooral op studenten en jongeren gericht, BeWelcome eerder op gezinnen. En er is ook nog Warmshowers, dat is een netwerk waarbij fietsers een bed en een douche aanbieden aan andere fietsers die op doortocht zijn. Het idee bij BeWelcome is dat locals toeristen verwelkomen in hun stad. Ik ontvang mensen in Gent en ik ben welkom in andere steden bij mensen die in het netwerk zitten.

Bij zulke netwerken zijn er dus geen financiële transacties?

Dat klopt. De basis is gedeelde passie en uitwisseling. Couchsurfing is intussen wel een beetje zijn oorspronkelijk netwerkprofiel kwijtgeraakt. Het wordt eerder in het rijtje van goedkoop logement gezien, naast AirBnB en andere initiatieven. Oorspronkelijk echter was het helemaal op het idee van gastvrijheid geënt.

We zien momenteel eerder de uitwassen van de netwerksamenleving (AirBnb, Uber, etc) dan de kansen die het biedt op vlak van gastvrijheid. 

Het is inderdaad heel dubbel. Op zich is AirBnB een mooi principe: je laat iemand in je huis logeren tegen een vergoeding. Maar als het winstbejag het haalt op de gastvrijheid worden er hele huizen opgekocht en heeft dat vele negatieve effecten op de lokale omgeving. Er zitten veel kansen in de netwerksamenleving maar je kan er niet buiten dat er regels moeten komen, dat er een rol is weggelegd voor de overheid om uitwassen te voorkomen. Die wetgeving moet er komen, niet vanuit een soort angst maar vanuit de meerwaarde die er potentieel in zit voor de samenleving.

Op zich is er ook niets principieels mis met de koppeling van gastvrijheid met ondernemerschap, lijkt mij.

Zeker niet. Er zijn ook studies gedaan bijvoorbeeld in Parijs: mensen die bijvoorbeeld alleen komen te staan na een scheiding, kunnen hun appartement behouden omdat ze geregeld via AirBnB een kamer verhuren. Alleen is er natuurlijk wel iets goed mis als de grote winsten door een bedrijf aan de overkant van de oceaan worden opgestreken en er lokaal zo goed als niets overblijft. Een wettelijk kader zou hier dus soelaas kunnen brengen. Los van de verhuurder is het trouwens ook voor de toerist heel fijn om andere vormen van logement te vinden, niet iedereen heeft de middelen om op hotel te gaan.’

Duurzaamheid is ook sociale rechtvaardigheid, hoe ziet dat er uit op vlak van toerisme volgens jou?

Duurzaamheid als term slaat inderdaad zowel op het ecologische als op het sociale. Het gaat namelijk over iets dat kan blijven duren, dat volhoudbaar is. Dat kan alleen maar als je de aarde noch de mensen uitput. Stel dat je rond textiel werkt: dat kan milieubelastend zijn door de katoenteelt en door pesticidengebruik maar er is natuurlijk ook het aspect van de mens die aan een hongerloon de kleren in elkaar moet stikken. Een duurzaam kledingstuk is niet alleen een T-shirt van biologisch katoen maar ook een dat op een menselijk verantwoorde manier in elkaar is gezet. Op vlak van toerisme is er dus steeds het aspect van de milieu-impact - en dan gaat het niet alleen over je vlucht er naar toe maar ook over het soort plek dat je opzoekt eens je er bent of over het afval dat je er veroorzaakt. Het gaat daarnaast ook over hoe je de lokale bevolking ondersteunt in plaats van belast. Door bijvoorbeeld de grote resorts te vermijden en de lokale economie te steunen.

Dat vraagt natuurlijk meer inspanning.

Niet per se, er zijn vandaag heel wat bureaus die vertrekken vanuit conscious travel. Je kan evengoed je reis boeken via een bureau dat duurzaam reizen voorop zet. In Nederland zijn er ook initiatieven die er een sport van maken om bijvoorbeeld een fietsreis voor je te organiseren waarbij je zo goed als geen impact hebt op het milieu.

Barbara Janssens

Respect

Een van de zogenaamde Megatrends van 2018 is:  Personal Fulfillment Is the New Ultimate Luxury. Dat je dus eigenlijk pas een geslaagde reis hebt als je ook een stukje innerlijke transitie hebt doorgemaakt.

Eigenlijk komt het neer op keuzes maken. Is het zo belangrijk om in dat verre land op dat tropisch strand te gaan liggen en die dolfijn te hebben gezien, of is het net belangrijk om op een andere manier tijd te hebben gemaakt voor iets? Als ik naar mijzelf kijk en mijn fietsreis door Azië: ik vond het heel leuk om andere culturen te leren kennen maar het meest bijzondere voor mij was de unieke qualitytime die ik er had met mijn kinderen, door zo’n lange tijd op zo’n intieme manier samen te zijn. Daarvoor moest ik niet per se naar de andere kant van de wereld. Een interessant vertrekpunt om je verlof in te richten is volgens mij: ‘wat is hetgene dat ik echt nodig heb op vakantie?’ 

Zie je uitdagingen voor de toekomst?

Die liggen er vooral op het vlak van bereikbaarheid, denk ik. Het is namelijk zo goed als onmogelijk geworden om onbereikbaar te zijn. Het is niet meer mogelijk - waar ook ter wereld je heen gaat - om je los te maken van sociale media. Dat is een ernstige bedreiging voor onze persoonlijke ontwikkeling. Afkoppelen is zo belangrijk daarvoor. David van Reybrouck schreef er een artikel over: hij stelt de ultieme reis gelijk aan niet-bereikbaar zijn. Zodat het mogelijk wordt om in het nu te zijn.

Nog een quote van Anna Pollock die hier misschien van toepassing is: Transformative travellers use their trips to change their lives and the world they live in.

Ik volg een paar blogs van fietstoeristen, dat zijn mensen die vaak langere reizen maken. Daar zie ik heel duidelijk dat reizen changemaking is voor die mensen. Zelf ben ik teruggekomen met het besef: waarom doen we dit niet meer? Het kan. Je kan je job onderbreken, je kan je kinderen thuishouden van school (en een periode zelf scholen), je kan een langere break nemen. Het zal ook nodig zijn om anders met onze werktijd om te gaan gezien we nu allen langer gaan werken. Met dat langer werken is op zich niets mis wat mij betreft, maar om het werkbaar het houden is het logisch dat je onderbrekingen nodig hebt. Dus naar beleidsmakers toe: maak het mogelijk dat mensen hun loopbaan kunnen pauzeren. In Scandinavië zet men daar al sterk op in, met resultaat. Als je wil dat mensen langer en gezond blijven functioneren moeten er mogelijkheden zijn op vlak van tijd. Tijd hebben om ook eens niet in de rush te zitten. Daarvoor moet je trouwens niet per se op reis. Het kan ook in de vorm van een staycation.

Hoe ziet jouw droombeeld voor het toerisme van de toekomst er uit?

Ik hoop dat mensen in de toekomst niet alleen als consument reizen maar ook reizen met een open blik naar anderen toe. Wij hebben zelf onze Azië-reis ondernomen onder meer om onze kinderen een blik op de wereld te gunnen. We zijn ongelooflijk gastvrij onthaald in alle landen die we aandeden. En dan kwamen we hier terug en belandden we in volle vluchtelingencrisis waarin mensen op grote schaal werden buitengesloten. Ik keek ernaar met verbijstering. Als je zelf hebt gereisd en je overal welkom hebt gevoeld, kan je toch niet zo reageren op vluchtelingen? Tenzij natuurlijk je reist naar een resort en terug, en er hetzelfde soort koffiehuis aandoet dat je overal ter wereld aantreft tegenwoordig. Zo’n plek met veel hout en vintage meubelen en een cappuccino met een hartje in melkschuim. Je kan ook naar een Vietnamees koffiehuis gaan voor een lokale koffie die niet te drinken is van het gruis maar die wel een authentieke ontmoeting brengt. (denkt even na) De clou is, denk ik, om uit je comfortzone te komen en met respect de mensen en de omgeving tegemoet te treden.

Mocht je kans hebben om een aanbeveling te doen op vlak van beleid, wat zou dat dan zijn?

Dan zou ik slow traveling promoten. Op dit moment wordt dat in Europa steeds moeilijker. Boten en nachttreinen worden overal afgeschaft, of zijn te duur waardoor er je geen keuze meer rest dan het vliegtuig te nemen. Het toerisme van de toekomst is investeren in duurzame mobiliteit wat mij betreft. Ik wil bijvoorbeeld deze zomer met de fiets op de trein naar Zuid-Frankrijk. Je kan niet geloven hoe ingewikkeld het is om dat voor elkaar te krijgen terwijl het zo makkelijk is met het vliegtuig. Daar klopt iets niet.

Kies je nog een quote als motto?

(bladert even door de strookjes met quotes en houdt met een glimlach halt bij  T.S. Elliot)

Het is niet moeilijk om te kiezen!

The journey, not the destination matters

Eva De Groote in opdracht van 'Handelsreizigers in ideeën' in het kader van Toerisme Transformeert

Lees meer interviews met experten in het kader van Toerisme Transformeert.